“MUZEJ HERCEGOVINE TREBINJE  55. GODINA RADA I POSTOJANJA”

Krajem septembra 2007. godine navršava se 55. godišnjica postojanja i rada Muzeja Hercegovine Trebinje. Stoga, smatramo za potrebno da se povodom ovog jubileja osvrnemo, makar i letimično, na minuli period u radu ove ustanove.  Pojedinosti oko istorijata nastanka i osnivanja Muzeja, su već nekoliko puta publikovani i objavljeni, ali ipak ovom prilikom  podsjetićemo se ukratko na  period od osnivanja 1952. do 1975. godine.

Muzej je osnovan 1952. g., ali tek od 1957. g. funkcioniše na pravim muzeološkim osnovama. Muzej je konačno osnovan 30. 09. 1955 g., rješenjem Narodnog odbora sreza Trebinje, pod nazivom - Sreski zavičajni muzej Trebinje.¹⁾ Područje njegovog djelovanja bila je jugoistočna Hercegovina.

Od juna 1958. g.²⁾ djeluje pod nazivom „Zavičajni muzej" , zadržavajući za izvjesno vrijeme isto područje djelovanja. Nezvanično od 1994. godine mijenja ime u Muzej Hercegovine, odnosno zvanično od 19. aprila 2001. godine odlukom SO Trebinje.

Problem smještaja Muzeja, postao je aktuelan već od prvih dana njegovog postojanja. Pored pitanja smještaja Muzeja i okupljanja potrebnog stručnog kadra, jedan od prioritetnih zadataka bilo je prikupljanje muzejskih eksponata i popunjavanje muzejskih zbirki.

Do 1957. g. muzejski predmeti bili su neinventarisani i nesređeni. Te godine uvedena je knjiga ulazaka muzejskih predmeta u koju su zavedeni zatečeni predmeti, kao i oni kasnije prikupljeni. Takođe je osnovana i fototeka za stare fotografije i snimke spomenika sa terena. S vremenom se formirala i muzejska biblioteka, popunjavana potrebnom stručnom literaturom.

Bogatstvo i neistraženost terena nametali su jedan od osnovnih zadataka evidentiranje nepoznatih arheoloških lokaliteta i prikupljanje etnografskog i arheološkog materijala.

Prvo arheološko iskopavanje Muzej je obavio 1957. g. na crkvi Sv. Petra u Zavali.³⁾ Dalji istraživački rad nastavljen je na području Ljubomirskog polja, manastira Dobrićeva, Panika kod Bileće, u selu Dola u Sitnici, crkva Sv. Petra u Ljubovu kod Trebinja, Veličanima, u selu Trebimlja kod Ravnog, u Krajkovićima kraj Huma itd.

U 1961. g. Muzej se po prvi put predstavlja javnosti i sredini u kojoj djeluje, realizacijom stalne izložbe „Trebinjski kraj u NOB-u i Revoluciji“. Izložba je ostala otvorena za posjetioce do oktobra 1969. Početkom oktobra 1969. g. otvorena je nova izložbena postavka „Razvoj radničkog pokreta u trebinjskom kraju do 1941. godine“. Povodom 30-godišnjice ustanka u oktobru 1971. g. urađena je nova postavka NOB-e pod nazivom „Trebinjski kraj u Revoluciji“. Početkom oktobra 1970. g. Muzej je otvorio „Arheološku izložbu“ sa namjerom da ostane stalna postavka za jedan duži period.

RAD ZAVIČAJNOG MUZEJA 1975-1991.
U ovom 16. godišnjem periodu bilo je i dobrih i loših vremena u kojima se odvijao rad ove kulturne ustanove, koja je djelila sudbinu bivše jugoslovenske kulture uopšte. Muzej se u ovom periodu bavio svim onim što je propisano Zakonom: istraživanjem, prikupljanjem, obradom, čuvanjem te izlaganjem prikupljenog materijala. U granicama njegovih materijalnih mogućnosti, Muzeju je stavljeno u zadatak da se bavi i naučno-istraživačkim radom. U ovom periodu Muzej je nastavio sa razvijanjem međuinstitucialne saradnje na polju terenskih i arhivskih istraživanja, publikovanja i razmjene publikacija. Ostvarena je i veoma uspješna saradnja, kako sa mnogim naučnim ustanovama, tako i sa pojedinim naučnim radnicima širom bivše Jugoslavije.

Od 1. 01. 1980. godine muzejska djelatnost se odvijala u okviru Poslovne jedinice Radne organizacije „Centar kulturnih djelatnosti Trebinje“, u kojoj su bile objedinjene sve profesionalne kulturne institucije i amaterska društva Trebinja.
Riješenjem Skupštine opštine Trebinje broj: 09-017-23-1982, od 29. 04. 1982. godine, počeo je proces osnivanja i konstituisanja muzeja kao samostalne radne organizacije. Nakon što je Komisija Republičkog komiteta za obrazovanje, nauku, kulturu i fizičku kulturu izvršila uvid i dala pozitivno mišljenje za početak rada Muzeja, izvršen je konačan upis u sudski registar, 29. 07. 1982. godine.
Po Odluci OK SK Trebinje od 12. 07. 1983. godine, Muzeju je priključena Edicija radnički pokret, NOB i socijalistička revolucija u trebinjskom kraju, koja je djelovala u okviru istoimenog odjeljenja. Na taj način Muzej je primio sva prava i obaveze iz Samoupravnog sporazuma, koji su potpisali OK SK, SO, OVSS i SIZ kulture Trebinje.

U ovom periodu mogućnosti za bilo kakvu kontinuiranu izložbenu aktivnost bile su minimalne. Nedostajao je adekvatan, a često i bilo kakav, izložbeni prostor za povremene izložbe. Ipak, ova djelatnost nije bila zanemarena, ona se odvijala, makar i ograničeno. Analizom izložbene djelatnosti Muzeja u ovom periodu ukazuje na tendenciju porasta broja izložbi održanih u toku jedne godine, a kada govorimo o tipu i sadržaju izložbi onda treba istaći da su se u najvećem broju priređivale likovne izložbe.

Godine                                  Broj održanih izložbi

1976                                           2

1977                                           2

1978                                           2                                        

1979                                           6

1982                                           5

1983                                           5

1984                                           5

1985                                           5

Na likovnim izložbama su predstavljani mahom umjetnici likovni stvaraoci sa područja Hercegovine, a povremeno i likovnih stvaraoca sa područja bivše SFRJ. Za sve izložbe pripremljeni su katalozi, plakati i pozivnice.

Izdavaštvo je svakako jedan od najvažnijih načina da se prikažu dostignuća u istraživanju raznih oblasti koje Muzej obrađuje u svom radu. Vremena o kojima je riječ su veoma malo pružala mogućnosti ovakvim institucijama da svoj rad predstave kroz izdavaštvo. Na razne načine Muzej je nastojao da ovoj oblasti pokloni dužnu pažnju i u tome je uspio.

U oktobru 1966 g. Muzeju je po prvi put uspjelo da izda jednu publikaciju-Trebinje I, čiji je autor Vojislav Korać.⁴⁾ Godine 1971, iz štampe su izašle još dvije knjige navedenog autora i to Trebinje II i Trebinje III. Zatim, pokrenut je časopis „Tribunia", čiji je prvi broj izašao 1975 g.⁵⁾ Izlazak prvog broja predviđen je srednjoročnim planom rada (1970-1975) ove kulturne institucije. Za pokretanje ove publikacije postojao je niz opravdanih razloga. Prije svega, Trebinjski kraj, kao područje sa svojim osobitostima i bogatom istorijom, burnom prošlošću i brojnim ostacima materijalne i duhovne kulture, iziskivalo je svestrano istraživanje i naučno rasvjetljavanje niza pitanja. To se skoro podjednako odnosilo i na sve epohe u razvoju ovoga kraja - praistoriju, antiku i srednji vijek, turski i austrougarski period, razdoblje između dva rata, na savremeno doba.

Istovremeno ,do prelaska Muzeja u novu zgradu je  izdato sedamnaest knjiga: (Korać-Trebinje II,III; Radnički pokret na području Trebinja, devet knjiga časopisa Tribunija, četiri knjige Zbornika sjećanja, preko stotinu kataloga raznih izložbi itd...

Problem smještaja Muzeja, koji je bio aktuelan već od prvih dana njegovog postojanja, konačno je riješen 1989. godine. Za potrebe Muzeja adaptirana je zgrada bivše gimnazije koja se nalazi u Starom gradu. Zgrada raspolaže sa oko 1500 m² korisnog prostora, od čega je 800 m² izložbeni prostor sa svim pratećim potrebama (depoi, kancelarijski prostor, izložbeni prostor...). 

OSOBLJE MUZEJA OD OSNIVANjA DO DANAS
Do jula 1956. g. Muzejom je upravljao Osnivački odbor, poslije čega je osnovan Muzejski savjet od 7 članova. Prvi, stalno zaposleni radnik Muzeja bio je Stevan Kijac, koji je na dužnost stupio 1956. godine u svojstvu preparatora i maketara. Dužnost upravnika u tom periodu vršio je honorarno Drago Đedović, nastavnik istorije do 1. 03. 1957.g., kada je za upravnika postavljena Ljubinka Kojić, istoričar umjetnosti. U februaru 1960. godine Muzej je dobio stalnog administrativno-finansijskog službenika (sekretara), Mariju Veber, koja je bila na toj dužnosti do 1990. godine. U septembru iste godine na mjesto kustosa-istoričara primljen je profesor Sabrija Šaran, koji je ostao do 1. 09. 1961. godine.

U drugoj polovini 1964. g. Zavičajni muzej ostao je bez ijednog stručnog lica, nakon odlaska etnologa a potom i upravnika Ljubinke Kojić. Početkom 1966. g. Muzejski savjet je uz saglasnost nadležnih organa SO raspisao konkurs za kustosa-istoričara koji bi ujedno vršio i dužnost direktora ustanove. Na to mjesto izabran je 1966. g. Marijan Sivrić, profesor istorije, koji je vršio dužnost direktora do 1992. godine. Početkom 1972. godine primljen je za kustosa-arheologa Đorđo Odavić. U drugoj polovini 1978. godine zasnovan je radni odnos  (u zajednici sa Narodnom bibliotekom) sa Zorom Ilić, higjenskim radnikom, te sa kustosom-istoričarem umjetnosti Veseljkom Popovčević. Istovremeno, 1983. godine Muzej je dobio još jednog kustosa-istoričara, odeljenje za radnički pokret NOB i revoluciju Krsta Galića, koji je u Muzeju radio do 2002. godine. Pored navedenih, u Muzeju su od 1975. do 1985. godine radili: Bosiljka Zotović i Anika Milojević u svojstvu pomoćnog osoblja. Dugi niz godina u honorarnom radnom odnosu bila je i Radojka Bratić, u svojstvu muzejskog vodiča. Kratko vrijeme u Muzeju je radio i kustos istoričar-dokumentarista Sabahudin Duraković.

Trenutno broj zaposlenih radnika u Muzeju Hercegovine je dvanaest:

Đorđo Odavić, kustos savjetnik mr arheologije koji je rukovodio ovom institucijom u periodu od 1992. do 2007. godine.

Veseljka Salatić, kustos istoričar umjetnosti, koja je od 1. 08. 2007. godine, preuzela dužnost rukovodioca ove institucije.

Zoran Mijanović - kustos istoričar, Božana Palikuća - kustos etnolog, Predrag Ćurić - dramaturg, Tihomir Kijac - preparator, Milanka Ignjatović – rukovodilac administrativno finansijskih poslova, Slađana Delić – knjižničar, Slavica Milićević – higjenski radnik koji je ujedno i kurir, kao i tri noćna čuvara: Lazo Brkan, Dragiša Milićević i Radojka Bašić.

ZAVIČAJNI MUZEJ – MUZEJ HERCEGOVINE
1992-2007.
U periodu od 1992-1995. godine a u skladu sa poznatim okolnostima ratnog okruženja muzejske aktivnosti bile su svedene na minimum. Sa početkom rata, Muzeju se nametnuo problem izmještanja arhivske i druge muzejske građe zbog ratnih dejstava. Završetkom rata stvoreni su kakvi takvi uslovi koji su omogućavali da Muzej ostvari punu afirmaciju na svim poljima djelovanja. Akcenat je stavljen na izložbenu djelatnost i to prije svega na stalnim postavkama.

Muzej Hercegovine raspolaže sa 6 stalnih postavki: Dučićevom zbirkom, etnografskom postavkom, arheološkom zbirkom, memorijalna izložba slika „Atanasije Popović'', Gradska kuća sa kraja XIX i početka XX vijeka, Galerijom legata slikarke Milene Šotre kao i Legatom Radovana Ždrala pod nazivom „Kamenov svet“.

Stalna postavka Dučićeve poklon zbirke „Milom Trebinju", otvorena je 08.04.1996. godine.

Dučićeva zbirka sa vrijednim umjetničkim eksponatima smještena je na prvom spratu. U stalnoj postavci našlo se mjesta za 14 slika naših i inostranih umjetnika. Slike su rađene uglavnom na platnu i kartonu u raznim tehnikama (ulje, tempera, ugljen-pastel, bakrorez, linogravira). Jedna monumentalna tapiserija francuske proizvodnje, jedan mozaik, 73 eksponata kamene plastike, nekoliko fotografija, ambasadorsko odijelo i dvadeset ordena čine vječitu zbirku.

Stalna etnografksa postavka pod nazivom: „Narodni život i kultura Srba u istočnoj Hercegovini u drugoj polovini XIX i prvoj polovini XX vijeka“, otvorena je 7. 04. 1997. godine.

Postavka je smještena na drugom spratu. Ta zbirka, istovremeno je i informacija o životu našeg naroda na ovom području, ali i umjetnička zbirka koja pokazuje brojne i bogate oblike narodnog stvaralaštva. Izložba se sastoji od šest osnovnih tema: privrede (poljoprivreda, dopunsko privređivanje, gradsko i seosko zanatstvo), seoske arhitekture sa dominantnom ulogom kuće kao središta svih zbivanja, glavni praznici srpskog naroda, svadbe, zabave, igre, građanske nošnje, tekstilna radinost itd.

Memorijalna izložba „Atanasije Popović“, dar gradu Trebinju njegova brata Mr Uroša Popovića, koja je zbog ratnih prilika bila izmještena, ponovo je postavljena 7. 04. 1997. godine.

Stalna Arheološka postavka otvorena je u sklopu Dučićevih večeri poezije, 6. 04 1998., i smještena je u prizemlju muzeja. Postavka se sastoji od tri cjeline: presjek praistorije, antike i srednjovjekovnog perioda. Autor postavke je Mr Đorđo Odavić, tehnička postavka izložbe Tihomir Kijac, preparator.

Povodom godišnjice oslobođenja grada Trebinja, 13. 11. 1998. svečano je otvoren prvi Legat, slikarke Milene Šotre, sa motivima „Hercegovine i putovanja po Rusiji“. Istovremeno povodom ovog opštinskog praznika Muzeju Hercegovine je uručena „Povelja grada“. Povelju je uručio predsjednik opštine Obrad Gadža, a u ime Muzeja povelju je primio kustos Krsto Galić.

Stalna postavka, „Gradska kuća sa kraja XIX i početka XX vijeka“, otvorena je 23. 12. 2005. godine, i smještena je u adaptiranom potkrovlju Muzeja. Izložba prikazuje enterijer gradske kuće iz pomenutog perioda, i  ujedno predstavlja nastavak već postojeće stalne etnografske izložbe. 

Povodom „Dučićevih večeri poezije“, 2. 11 2006. otvorena je Stalna poklon postavaka Radovana Ždrala, pod nazivim: „Kamenov svet“. Radovan Ždrale, književnik i vajara iz Novog Sada inače rodom iz Hercegovine, poklonio je Muzeju Hercegovine 122 figure od poludragog kamena, koje su sada dio stalne postavke Muzeja.

Muzej Hercegovine posjeduje još dva legata i to: akademskog slikara Milorada Ćorovića, kao i legat umjetničkih slika Mirka Kujačića, ali na žalost zbog nedostatka izložbenog prostora nisu dostupne na uvid široj javnosti.

Muzej posjeduje prostorije za organizovanje povremenih izložbi, promocije knjiga-književnih večeri kao i salu za održavanje muzičkih koncerata. Posjeduje i  biblioteku sa knjigama iz različitih oblasti nauke i umjetnosti.

U ovom trenutku Muzej Hercegovine ispituje mogućnosti da kompletira i opremi prirodnjačku zbirku, ili da se, ukoliko se obezbijede finansijska sredstva, postavi barem jedan njen dio. Ostalo je otvoreno i pitanje opremanja i smještanja stalne postavke „Hercegovački ustanak 1875.-1878.“

I pored svega, svo blago Muzeja Hercegovine nije izašlo na svjetlo dana. Njegovo bogatstvo ne ogleda se samo u broju eksponata, nego i u jednoj kompleksnoj hronologiji, i to u kontinuitetu od paleolita pa do danas.

Sa svim ovim predpostavkama o radu ove institucije može se konstatovati da je ona za proteklih 55. godina odgovorila  svojim obavezama i zadacima koji su postavljeni pred nju, kao nosioca kulturnog života na području opštine Trebinje, ali i znatno šire.